تبلیغات
روزها وسوزها - تقسیمات موسیقی قدیم ایران
روزها وسوزها
سه شنبه 18 اردیبهشت 1386

تقسیمات موسیقی قدیم ایران

سه شنبه 18 اردیبهشت 1386


موسیقی ایران در زمان قدیم به سه قسمت «  آوازه - شعبه - مقام » تقسیم میشد.

آوازه : مشتمل بود بر شش قسمت « گردانیه ، گواشت ، نوا ، نوروز، سلمك و شهناز ».

شعبه : موسیقی قدیم شامل 24 شعبه بود كه عبارت بودند از : « اوج ، چهارگاه ، حجازی ، پنجگاه ، حسینی ، حصار ، دوگاه ، راهوی ، زاول ، زنگوله ، زیرافكند ، سلمك ، عشیران ، عراق ، عشاق ، گردانیه ، گواشت ، ماهور ، مبرقع ، محیّـر ، نوروز خارا ، نوا ، نهفت ، نیریز ».

مقام : این كلمه ریشه تازی و عربی داشته و در ایران برای اولین بار در قرن هشتم در رابطه با موسیقی دوره اسلامی عنوان شده و موسیقیدانان قبل از آن ، اصطلاحات « دور ، الحان ، اجناس » را در مقابل كلمه مقام بكار می گرفتند.

قدما مفهوم موسیقی مقامی را در مقابل موسیقی ردیفی ( دستگاهی ) بكار برده اند. مقام تحت عناوینی همچون « مُــقام ، مَــقوم ، مُــقُـوم » وجود دارد كه این كلمه ( مُــقام ) در برخی از موسیقی های نواحی ایران بخصوص موسیقی آذربایجان متداول است. واژه مقام گاهی به معنی موضع و محل قرارگرفتن انگشتان نوازنده روی ساز بكار رفته است ، چون هریك از پرده های بسته شده بر روی ساز، نشانگر لحن یا آواز و شعبه ایست ، از این رو برخی از آوازها از همان گام یا محل یا مقام آغاز می شده است.

تقسیمات موسیقی در قدیم بگونه ای بوده كه بسیاری از گوشه های ردیف امروز ، بصورت مستقل تشكیل مقامهای بلندی را می دادند و بسط و گسترش آن مقام سبب بوجود آمدن یكسری شاخه های دیگری می شد.

مقامهای موسیقی زمان صفی الدین ارموی ( موسیقیدان قرن هفتم هجری ) به 12 مقام « راست ، اصفهان ، عراق ، كوچك ، بزرگ ، حجاز ، بوسلیك ، عشاق ، حسینی ، زنگوله ، نوا و رهاوی شامل می شد. تغییر سیستم مقامی به احتمال از سده یازدهم هجری به بعد صورت گرفته كه آخرین تحولات آن مربوط به دوره قاجاریه می باشد كه موسیقی ایرانی بصورت هفت دستگاه « ماهور ، شور ، سه گاه ، چهارگاه ، راست پنجگاه ، همایون و نوا » و پنج آواز « ابوعطا ، دشتی ، بیات ترك ، افشاری  و بیات اصفهان» مرسوم و رایج گردید.

اختلاف دستگاه و آواز :

از لحاظ علمی و عملی دستگاه مفصّـل تر از آواز است چنانچه آوازها از دستگاهها مشتق می شوند ( آوازهای ابوعطا ، دشتی ، بیات ترك ، افشاری از دستگاه شور و آواز بیات اصفهان از دستگاه همایون مشتق می شوند).

معمولا" گوشه های دستگاهها از مایه های بم شروع میشوند و پس از اجرای درآمد ویا درآمد هایی به تدریج اوج گرفته و به فاصله اكتاو ( نت هشتم ) میرسند ( گوشه های اجرا شده در فاصله اكتاو : « گوشه منصوری در دستگاه چهارگاه ، عراق در دستگاه ماهور ، حسینی در دستگاه شور ، مغلوب در دستگاه سه گاه و .. » ).

اما در آوازها ، نغمات معمولا" از مایه های متوسط از لحاظ تونالیته آغاز میشوند و اغلب در یك اوج خاتمه می پذیرند. البته بنا به سلیقه هنری آوازخوان ، خواننده ممكن است از اوج ، پس از گردشهای ملودیك مختلف ، به مایه اول درآمد ویا حتی دستگاه اصلی مراجعت كند ( مانند آواز ابوعطا كه فرود آن اغلب در دستگاه شور صورت می پذیرد). وسعت نغمات دستگاهها از دودانگ گرفته تا سه دانگ هم میرسد ( توضیحات درباره دانگ در پست های قبلی به تفضیل داده شده است ) در صورتیكه گستره نغمات در آوازها از دودانگ تجاوز نمی كند.

اكثرا" دیده و شنیده میشود كه به غلط اصطلاح دستگاه را برای مشتقات آنها ( آوازها ) بكار می برند ، برای مثال : دستگاه بیات اصفهان - دستگاه بیات ترك و... كه در میان خوانندگان و نوازندگان بی توجه به موسیقی علمی و تئوریك این مسئله مشهود است . پس منطقی نیست كه آوازها را دستگاه نامید و بهتر است از مشتقات دستگاهها با عنوانهایی همچون « آواز ، نغمه ، مایه ، مقام » یاد نمود.