تبلیغات
روزها وسوزها - عـلی اکـبر شهـنازی
روزها وسوزها
شنبه 10 تیر 1385

عـلی اکـبر شهـنازی

شنبه 10 تیر 1385

علی اكـبر شهـنازی، آخرین بازمانده خلف از خاندان هـنر میرزا عـلی اكـبر خان فراهانی بود. علی اكبر در سال 1276 خورشیدی در خانواده ای هـنری به دنـیا آمد و به دلیل تـقارن روز تـولـدش با عـید قربان كـلمه حاجی پـیـوست نامش گردید و بعـدهـا به هـمین نام نیز شهـرت پـیـدا كـرد. پـدرش مـیـرزا حسیـنـقـلی، نـوازنده صاحب نام دوران قاجار بود و عـمویش میرزا عـبدالله از استادان برجسته موسیقی بشمار می رفت. هـفت سال داشت كه به مدرسه سن لویی رفت؛ هـنوز كتاب اول را تـمام نكرده بود كه عشق به موسیقی وادارش كرد تا پای ساز پـدر نـشیند و روزی یك درس از او بگـیرد. آقا میرزا حسینـقـلی وقـتی به علی اكـبر درس میداد مثـل اینكه زندگـیش را در آهـنگ هـا خلاصه می كرد، شوریده می شد و پـنجه اش تـنـدتر كار می كرد، آنقـدر با پسرش مشق تار كرد كه در دوازده سالگـی بـیشتر شاگـردهای پـدر را درس می داد. شهـنازی در سال 1290 به امر پدر اولین صفحه موسیقی خود را همراه استاد به نام آواز آن دوره، جناب دماوندی، در بـیات ترك و افشاری ضبط كرد. قدرت نوازندگی علی اكـبر چهارده ساله در این صفحه آنچنان است كه تـشخـیص نوازندگی او از پـدرش در واقع غـیر ممكن است. اما پس از مدتی زندگیش دستخوش جور و ظلم طبـیعت شد؛ میرزا آقا حسینقـلی درسال 1294 از دنیا رفت و او كه از 15 سالگی خودش یك باره معـلم شده بود، در این هـنگام كه 18 ساله بود وظیفه سنگـین آموزش شاگـردان پـدر را به تـنهایی بر دوش گـرفت و عـده ای شاگرد پـروانه وار گـرد او حلقه زدند. عـلی اكـبر خان چهار مدرسه عـوض كرد تا سرانجام دیـپـلم خود را گـرفت و مرد كار شد. در اردیـبهشت سال 1301، اولین كـنسرت خود را در گراند هـتـل تهـران اجرا كرد. در سال های دهـه 1300 حاج علی اكـبر خان معروفـترین نوازنده تار بود كه نامش در محافل هـنری به احترام برده می شد. در این ایام صفحات زیادی به همراه آواز خوانـنده بلند مرتبه موسیقی ایران، اقبال السلطان و دیگـر خوانـندگـان موسیقی ایران چون حسینعـلی خان نكیسا، رضا قـلی ظلی و ... اجرا و ضبط كرد؛ كه هـر كدام از آثار فاخر و پـر اهـمیت موسیقی كـلاسیك ایرانی به شمار می آیـند. روند تـجـدد طلبی دوران رضا شاه و گـسترش انواع موسیقی غـیر ایرانی و غربی و نیز تاثـیر هـنرستان های موسیقی به شیوه غـربی موجب جمع شدن استادان موسیقی كلاسیك از گـردونه آموزش رسمی موسیقی كشور شد. به هـمین دلیل در سال 1308 شهـنازی به منظور حفظ و انـتـقال درست شیوه درست موسیقی ایرانی و نیز تعـلیم شاگـردان علاقـمند، دست به تاًسیس مكـتب شهـنازی زد و تا سال 1351 در هـمین مكـتب به تعـلیم شاگـردان بسیاری هـمت كرد. شهـنازی از اولیل دهـهً 1300 شروع به ساخـتن آهـنگ و قطعـات مخـتـلف ضربی كرد و چون ساخته های خود را به شاگـردانش می آموخت، نغـماتـش انـتـشار یافت؛ كه بهـترین آنهـا پـیش درآمدهای او می باشد. در میان آنهـا پـیش درآمد شور به وزن 2.4 در شور " لا " معـروفـتر است و پـیش درآمد سه گاه كه آن هـم دو ضربی است بسیار زیـباست. حاج عـلی اكبر در تمام دستگاه هـا پـیش درآمد و رنگ دارد كه اكثر آنها زیـبا و دلنـشین است و غـالب پـیش درآمدهـای ابداعـی او به وزن دو ضـربی است. هـمچنین تصنیـف های خوبی ساخت كه از جمله بهـترین آنهـا آهـنگی در چهـارگـاه است كه اشعـار آن را وحید دستجردی سروده است. نواخت مضراب های پـرقدرت، پـركار، شفاف و بلورین و در عـین حال پـیـچـیده در كنار حس زیـباشناسی قوی موسیقی دستگاهی ایران، ابداع تكـنیك هایی جدید در تار نوازی مـبتـنی بر اصول صحـیح موسـیـقی ایرانی، استـفاده زیاد از امكانات ساز تار، پرش های ممتـد از بالا دسته ساز به پائـین دسته ساز و برعكس، و ایجاد صداهای متـنوع در ساز از ویژگی های نوازندگی شهـنازی به شمار می آید كه موجب می شود در سازش، نشاط عـمیقی، حركت مدام، امید گـسترده و روحیه خروش موج بزنـند هـمه اینها بی گـمان نشان از مهـارت و تسلط او به دقایق موسیقی ایرانی داشت كه مورد استـفاده و تـقـلید بـسیاری از نوازندگـان هـمدوره وی و نیز آینده قرار گرفت. ضربی های تكـنیكی شهـنازی نیز بهـترین الگـو برای تارنوازان امروزی به منظور وقوف به ظرایف و دقایق موسیقی ایرانی به شمار می آید. در سال 1355 به دعـوت وزارت فرهـنگ و هـنر یك دوره ردیف های عالی موسیقی ایرانی را كه از ابتكارات خودش به شمار می آمد ضبط كرد. شهـنازی در آموزش هـنرجویان ابـتدا ردیف های مقـدماتی، كه در واقع ردیف های موسیقی ایرانی به روایت پـدرش میرزا آقا حسینـقـلی بود را آموزش می داد و سپس ردیف های دوره عالی را با شاگـردان كار می كرد. ردیف های دوره عالی او كه در سن هـشتاد سالگی نواخته به خوبی ویژگیـهای تكـنیكی و هـنری نوازندگی این استاد فرهـیخـته موسیقی ایران را نشان می دهـد. از شاگردان مشهـور شهـنازی كه در نوازندگی صاحب نام شدند می توان به این افراد اشاره كرد: محـمد رضا لطفی، داریوش طلایی، حسین علیزاده، داریوش پـیرنیاكان، مجید درخشانی، حبـیب الله صالحی، زید الله طلوعی، هـوشنگ ظریف و رضا وهـدانی. استاد شهـنازی كه در روز بـین ده تا چهارده ساعـت به آموزش و تـدریس موسیقی مشغـول بود معـتـقد بود، موسیقی ایران هـیچـوقت از بـین نمی رود و تاًكـید داشت كه نوازندگـان باید نزد استادان موسیقی تمام دستگاهـای موسیقی ایرنی را یاد بگـیرند. هـمچـنین به نظر او موسیقی ایران به دلیل غـنای بـسیار آن هـیچ هـمانندی در دنیا ندارد و هـیچ موسیقی نمی تـواند جایگـزین آن شود. در سال 1359 استاد شهـنازی كلاس های خود را تعـطیل و به آبسرد دماوند نـقل مكان كرد. ولی سال های پایانی عمرش هـمچنان به تـدریس خصوصی به عـلاقـمندان موسیقی ایران ادامه می داد. استاد حاج عـلی اكـبر خان شهـنازی، فرزند خـلف میرزا آقا حسینـقـلی نوازنده چیره دست و بی بدیل تار در اسفـند سال 1364 در سن 87 سالگی پس از عـمری كار و تـلاش مدام و پـر ثـمر در عـرصه هـنر و فرهـنگ ایران روی در نقاب خاك كـشید و با مرگ وی یكی از فـخـر آفـریـنان موسیقی ایرانی از جـهـان رخـت بـر بـسـت.